Tıpta Cinsiyet Yanlılığı: İki Ucu Keskin Bıçak - M. Cristina Amoretti; İmran Gökçen Yılmaz Karaman (OSMANGAZİ JOURNAL OF MEDICINE, 2026)
Biyolojik cinsiyet (sex) ile toplumsal cinsiyet (gender) arasındaki ayrım, sağlık üzerindeki karmaşık ve karşılıklı etkilerini yansıtacak biçimde, çağdaş tıpta giderek daha merkezi bir konuma yerleşmektedir. Bu alandaki farkındalığın artmasına karşın, cinsiyet yanlılığı tıbbi araştırma ve klinik uygulamanın yaygın ve yapısal bir özelliği olmaya devam etmektedir. Bu makale, tıpta cinsiyet yanlılığını başlıca iki biçimde ortaya çıkan epistemik bir çarpıtma olarak incelemektedir. Birincisi, cinsiyet körlüğü (gender blindness), anlamlı biyolojik cinsiyet ve toplumsal cinsiyet farklılıklarının göz ardı edilmesidir. İkinci olarak, cinsiyete dayalı kalıp yargılar (gender stereotyping), farklılıkların temelsiz biçimde var sayılmasıdır. Her iki eğilim de bilgi boşlukları, tanısal hatalar ve sağlık hizmetlerinde eşitsizlikler dâhil olmak üzere önemli sonuçlara yol açmaktadır. Makalede özellikle, kadınların araştırmalarda tarihsel olarak yetersiz temsil edilmesine, erkek-merkezci normların sürekliliğine ve kalıp yargıların klinik akıl yürütme ile araştırma tasarımını şekillendirmedeki rolüne dikkat çekilmektedir. Ayrıca, kadınların kendi vücutlarına dair beyanlarının sistematik biçimde itibarsızlaştırıldığı tanıklığa dayalı adaletsizlik (testimonial injustice) ile kadın sağlığına ilişkin durumların anlaşılması için gereken kavramsal kaynaklardaki eksikliklerden kaynaklanan yoruma dayalı adaletsizlik (hermeneutical injustice) dâhil olmak üzere epistemik adaletsizlik biçimleri de ele alınmaktadır. Bu sorunlara pratik bir yanıt olarak, Araştırmada Cinsiyet ve Toplumsal Cinsiyet Eşitliği (Sex and Gender Equity in Research – SAGER) Kılavuzları, cinsiyet ve toplumsal cinsiyet değişkenlerinin araştırmanın tüm aşamalarına entegre edilmesine yönelik kapsamlı bir çerçeve sunmakta; şeffaflığı, yöntemsel titizliği ve eşitliği teşvik etmektedir. Bu kılavuzların yakın dönemde Dünya Sağlık Örgütü tarafından benimsenmesi, küresel ölçekte taşıdıkları önemi ortaya koymaktadır. Örtük cinsiyet yanlılığını azaltmak amacıyla sürekli eğitim, akran süpervizyonu ve yapılandırılmış kendini değerlendirme uygulamaları faydalı olabilir. Tıpta cinsiyet yanlılığının giderilmesi yalnızca yöntemsel düzenlemelerle mümkün olamaz; aynı zamanda tıbbi bilginin üretimine temel oluşturan epistemik ve etik dayanaklarla eleştirel biçimde yüzleşmeyi gerektirmektedir.