วิถีการปรับเปลี่ยนแบบแผนการดำเนินชีวิตส่วนบุคคลของผู้ป่วยโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน : ทบทวนวรรณกรรมแบบกำหนดขอบเขต* - Pattaranan Susuthi; เอมอร แสงศิร (Nursing Research and Innovation Journal, 2026)
โรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลันเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญและเป็นสาเหตุการเสียชีวิตลำดับต้นของประชากรทั่วโลก โรคหัวใจ และหลอดเลือดทำให้มีผู้เสียชีวิตประมาณ 17.9 ล้านคนต่อปี หรือคิดเป็นเกือบหนึ่งในสี่ของการเสียชีวิตทั่วโลก สำหรับประเทศไทย อัตราการเสียชีวิตจากโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลันยังคงอยู่ในระดับสูง โดยในปี พ.ศ. 2563, 2564 และ 2565 มีอัตราการเสียชีวิตเท่ากับ 31.8, 31.0 และ 32.62 ต่อประชากรแสนคน ตามลำดับ โรคดังกล่าวเกี่ยวข้องกับทั้งปัจจัยที่ไม่สามารถปรับเปลี่ยนได้ ได้แก่ อายุ เพศ พันธุกรรม และประวัติครอบครัว รวมถึงปัจจัยเสี่ยงด้านพฤติกรรม และเมแทบอลิซึมที่สามารถปรับเปลี่ยนได้ เช่น ความดันโลหิตสูง เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง ภาวะอ้วน การสูบบุหรี่ การดื่มแอลกอฮอล์ การมีกิจกรรมทางกายไม่เพียงพอ พฤติกรรมการบริโภคอาหารไม่เหมาะสม คุณภาพการนอนหลับต่ำ ความเครียดทางจิตสังคม และการขาดแรงสนับสนุนทางสังคม ปัจจัยเสี่ยงที่สามารถปรับเปลี่ยนได้เหล่านี้สะท้อนถึงความจำเป็นของการส่งเสริมสุขภาพ การป้องกันระดับทุติยภูมิ และการสนับสนุนการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมเฉพาะบุคคลอย่างต่อเนื่อง การปรับเปลี่ยนแบบแผนการดำเนินชีวิตได้รับการยอมรับมากขึ้นว่าเป็นองค์ประกอบสำคัญของการป้องกัน การรักษา การฟื้นฟู และการป้องกันการเกิดโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลันซ้ำ แม้ว่าการรักษาด้วยยา การเปิดหลอดเลือดหัวใจ และการติดตามทางคลินิกยังคงมีความสำคัญ แต่ผลลัพธ์ทางหัวใจ และหลอดเลือดในระยะยาวขึ้นอยู่กับความสามารถของผู้ป่วยในการปรับเปลี่ยนและคงไว้ซึ่งพฤติกรรมสุขภาพที่เหมาะสมในชีวิตประจำวัน อย่างไรก็ตาม หลักฐานเชิงประจักษ์ส่วนใหญ่มักมุ่งเน้นพฤติกรรมรายด้าน เช่น อาหาร การออกกำลังกาย การเลิกบุหรี่ หรือความร่วมมือในการใช้ยา มากกว่าการพิจารณาปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตโดยกระบวนการแบบบูรณาการและยึดผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง นอกจากนี้ ยังมีการสังเคราะห์หลักฐานเชิงประจักษ์จำกัด เกี่ยวกับการประยุกต์ใช้การปรับเปลี่ยนแบบแผนการดำเนินชีวิตส่วนบุคคลในผู้ป่วยโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน ภายใต้กรอบแนวคิดองค์รวมที่ผสานแรงจูงใจส่วนบุคคล การมีส่วนร่วมของครอบครัว การให้คำปรึกษาจากบุคลากรสุขภาพ เทคโนโลยีสุขภาพดิจิทัล และการสนับสนุนจากสิ่งแวดล้อม การทบทวนวรรณกรรมแบบกำหนดขอบเขตครั้งนี้ จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์หลักฐานเชิงประจักษ์เกี่ยวกับการปรับเปลี่ยนแบบแผนการดำเนินชีวิตส่วนบุคคลของผู้ป่วยโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน ภายใต้บริบทการดูแลผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์หลักฐานเชิงประจักษ์เกี่ยวกับการปรับเปลี่ยนแบบแผนการดำเนินชีวิตแบบเฉพาะบุคคลในผู้ป่วยโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน โดยมุ่งเน้นองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ การบริโภคอาหาร กิจกรรมทางกาย การนอนหลับ ปฏิสัมพันธ์ทางสังคม และการจัดการความเครียด รวมทั้งศึกษาปัจจัยเสี่ยงด้านพฤติกรรม ได้แก่ การสูบบุหรี่ การดื่มแอลกอฮอล์ ภาวะอ้วน ดัชนีมวลกาย และปัจจัยที่สนับสนุนการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมอย่างยั่งยืน ภายใต้กรอบแนวคิด Personalization of Lifestyle Model of Non Communicable Disease ซึ่งอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างพฤติกรรมสุขภาพ ปัจจัยเสี่ยง ผลลัพธ์ทางสุขภาพ และการดูแลตนเองอย่างเป็นองค์รวม การศึกษานี้ใช้ระเบียบวิธีการทบทวนวรรณกรรมแบบกำหนดขอบเขตตามแนวทาง PRISMA-ScR สืบค้นวรรณกรรมจากฐานข้อมูล PubMed, Scopus และ ScienceDirect ครอบคลุมงานวิจัยที่ตีพิมพ์ระหว่างปี ค.ศ. 2014–2024 คำสำคัญที่ใช้สืบค้น ได้แก่ “Acute Coronary Syndrome,” “Lifestyle Modification,” “Lifestyle Management” และ “Lifestyle Change” เกณฑ์คัดเข้าประกอบด้วย งานวิจัยการทดลองแบบสุ่มมีกลุ่มควบคุม การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบและการวิเคราะห์อภิมาน แนวทางเวชปฏิบัติ การทบทวนแบบรวดเร็ว การศึกษาเชิงสังเกต และการศึกษาติดตามกลุ่มประชากรในผู้ป่วยผู้ใหญ่ที่มีโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน หรือภาวะที่เกี่ยวข้องกับโรคหลอดเลือดหัวใจ และมีเนื้อหาเกี่ยวกับการปรับเปลี่ยน วิถีชีวิต การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม การลดปัจจัยเสี่ยงทางหัวใจและหลอดเลือด การฟื้นฟูสุขภาพ หรือการป้องกันการเกิดซ้ำ โดยคัดเลือกเฉพาะบทความภาษาอังกฤษที่สามารถเข้าถึงฉบับเต็มได้ ผู้วิจัย 2 คน ดำเนินการคัดกรองและประเมินคุณภาพงานวิจัยอย่างเป็นอิสระ และใช้ผู้เชี่ยวชาญคนที่ 3 ในการตัดสินกรณีที่มีความเห็นไม่ตรงกัน วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา และการสังเคราะห์เชิงพรรณนา ผลการสืบค้นเบื้องต้นพบงานวิจัยทั้งหมด 10,229 เรื่อง หลังการคัดกรองชื่อเรื่อง บทคัดย่อ ความซ้ำซ้อน ความเกี่ยวข้อง และคุณภาพเชิงระเบียบวิธีวิจัย เหลืองานวิจัยที่ผ่านเกณฑ์คัดเข้าและนำมาสังเคราะห์ขั้นสุดท้ายจำนวน 13 เรื่อง งานวิจัยที่คัดเข้า ได้แก่ การทดลองแบบสุ่มมีกลุ่มควบคุม การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบและการวิเคราะห์อภิมาน แนวทางเวชปฏิบัติ การทบทวนแบบรวดเร็ว การศึกษาเชิงสังเกต และการศึกษาติดตามกลุ่มประชากร ผลการสังเคราะห์เชิงประเด็นระบุองค์ประกอบหลัก 6 ด้านที่เกี่ยวข้องกับการปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตและพฤติกรรมของผู้ป่วยโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน ได้แก่ อาหาร กิจกรรมทางกาย การสูบบุหรี่และการดื่มแอลกอฮอล์ การนอนหลับ การจัดการความเครียด และปฏิสัมพันธ์ทางสังคม โดยอาหารและกิจกรรมทางกายเป็นประเด็นที่ได้รับการกล่าวถึงมากที่สุด พฤติกรรมการบริโภคอาหาร กิจกรรมทางกาย การนอนหลับ การจัดการความเครียด แรงสนับสนุนทางสังคม การสูบบุหรี่ การดื่มแอลกอฮอล์ และภาวะอ้วน เป็นปัจจัยที่สามารถปรับเปลี่ยนได้และมีผลต่อความเสี่ยง การฟื้นตัว และการเกิดซ้ำของโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน การบริโภคคาร์โบไฮเดรต ไขมันอิ่มตัว และอาหารพลังงานสูง ร่วมกับการได้รับโปรตีน ผัก ผลไม้ และใยอาหารไม่เพียงพอ มีความสัมพันธ์กับความเสี่ยงของโรคหัวใจและหลอดเลือดที่เพิ่มขึ้น ในทางตรงกันข้าม รูปแบบการบริโภคอาหารที่ดีต่อสุขภาพ โดยเฉพาะอาหารเมดิเตอร์เรเนียน มีความสัมพันธ์กับการลดไขมันอิ่มตัว เพิ่มใยอาหาร ปรับปรุงภาวะเมแทบอลิซึม และลดการเกิดโรคหัวใจและหลอดเลือดซ้ำ การออกกำลังกายแบบแอโรบิก การฝึกแรงต้าน และการลดพฤติกรรมเนือยนิ่ง ช่วยส่งเสริมการทำงานของเยื่อบุหลอดเลือด การควบคุมน้ำหนัก ลดการอักเสบ และลดความเสี่ยงของการเกิดโรคซ้ำ นอกจากนี้ การประเมินและจัดการการนอนหลับ การลดความเครียด การสนับสนุนจากครอบครัว ชุมชน และบุคลากรสุขภาพ การเลิกบุหรี่ การลดแอลกอฮอล์ และการควบคุมน้ำหนัก เป็นองค์ประกอบสำคัญของการปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตอย่างยั่งยืน. การศึกษาครั้งนี้แสดงให้เห็นว่า การปรับเปลี่ยนแบบแผนการดำเนินชีวิตส่วนบุคคลเป็นกลยุทธ์สำคัญในการลดความเสี่ยงของโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน ป้องกันการเกิดโรคซ้ำ ส่งเสริมการฟื้นฟู และเพิ่มคุณภาพชีวิตที่ดี แนวทางที่มีประสิทธิภาพควรบูรณาการ การให้คำปรึกษาด้านอาหาร กิจกรรมทางกายอย่างมีโครงสร้าง การจัดการการนอนหลับ การลดความเครียด การเลิกบุหรี่ การลดแอลกอฮอล์ การควบคุมน้ำหนัก การสนับสนุนจากครอบครัว การให้คำปรึกษาโดยบุคลากรสุขภาพ และเทคโนโลยีสุขภาพดิจิทัล พยาบาลมีบทบาทสำคัญตลอดกระบวนการดูแลผู้ป่วยโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน ตั้งแต่การป้องกัน การรักษาระยะเฉียบพลัน การฟื้นฟู ไปจนถึงการติดตามระยะยาว งานวิจัยในอนาคตควรมุ่งพัฒนาและทดสอบโปรแกรมการปรับเปลี่ยนแบบแผนการดำเนินชีวิตที่สอดคล้องกับวัฒนธรรม เหมาะสมกับบริบทเฉพาะ และสนับสนุนด้วยเทคโนโลยี สำหรับผู้ป่วยโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน โดยเฉพาะในประชากรเอเชียและสถานบริการสุขภาพจริง คำสำคัญ : โรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน การปรับเปลี่ยนวิถีชีวิต โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง การดูแลเฉพาะบุคคล การทบทวนวรรณกรรมแบบกำหนดขอบเขต